ज्ञानको सत्ता, संरचनात्मक अहंकार र शिक्षाको संकट

नेपाली समाजमा “गुरु” शब्द सम्मान, ज्ञान र मार्गदर्शनको प्रतीक हो। शिक्षकलाई अज्ञानताको अन्धकार हटाउने उज्यालोका रूपमा हेर्ने हाम्रो परम्परा आफैंमा सुन्दर छ। तर यही सम्मान जब प्रश्न दबाउने, विद्यार्थीलाई मौन राख्ने र शिक्षकलाई आलोचनाभन्दा माथि राख्ने संस्कृतिमा बदलिन्छ, तब शिक्षा संवाद होइन, सत्ता अभ्यास बन्न पुग्छ। ज्ञान यदि विनम्र खोजी नभई नियन्त्रणको औजार बन्छ भने कक्षाकोठा स्वतन्त्र सोचको ठाउँ होइन, आज्ञाकारिता उत्पादन गर्ने संरचना बन्छ।

हाम्रो धेरै कक्षाकोठामा अझै पनि शिक्षक बोल्ने र विद्यार्थी सुन्ने परम्परा बलियो छ। प्रश्न गर्ने विद्यार्थीलाई जिज्ञासु होइन, कहिलेकाहीँ “अनुशासन नमान्ने” भनेर हेरिन्छ। चुपचाप बस्ने विद्यार्थीलाई असल विद्यार्थी ठानिन्छ। तर कक्षाकोठाको मौनता सधैं सिकाइको प्रमाण होइन; धेरैपटक त्यो डर, अस्वीकार हुने आशंका र आत्मविश्वास गुमाएको संकेत हो। जहाँ प्रश्न गर्न पाइँदैन, त्यहाँ ज्ञान बढ्दैन, केवल सूचना सारिन्छ।

तर शिक्षकको यस्तो व्यवहारलाई केवल व्यक्तिगत अहंकार वा नैतिक कमजोरीका रूपमा बुझ्नु सतही निष्कर्ष हुन्छ। धेरै शिक्षकहरू आफैं कमजोर संरचनाभित्र काम गरिरहेका छन् —न्यून पारिश्रमिक, अस्थिर सेवा, भीडभाडयुक्त कक्षा, पुरानो पाठ्यक्रम, स्रोतको अभाव, प्रशासनिक बोझ र राजनीतिक हस्तक्षेप उनीहरूको दैनिक यथार्थ हो। यस्तो अवस्थामा देखिने कठोरता धेरैपटक घमण्डभन्दा बढी असुरक्षाको प्रतिक्रिया हुन्छ। बाहिरबाट अपमानित शिक्षकले कक्षाकोठाभित्र सानो सत्ता खोज्न थाल्छ; यहीँबाट संरचनात्मक अहंकार जन्मिन्छ।

यसको अर्थ शिक्षक आलोचनाभन्दा मुक्त छन् भन्ने होइन। बरु आलोचना अझ गहिरो हुनुपर्छ। लामो समय पढाउनु मात्र अनुभव होइन; समयसँगै आफूलाई बदल्न सक्नु वास्तविक अनुभव हो। पुरानै नोट, पुरानै उदाहरण, पुरानै शैली र पुरानै सोच दोहोर्‍याइरहनु शिक्षण होइन, बौद्धिक जडता हो। एक इमानदार शिक्षकले “मलाई थाहा छैन, हामी सँगै खोजौँ” भन्न सक्नुपर्छ। तर हाम्रो संस्कृतिले शिक्षकलाई सधैं पूर्ण देखिन बाध्य बनाएको छ, र यही अभिनयले शिक्षक र विद्यार्थी दुवैलाई सिक्ने प्रक्रियाबाट टाढा लैजान्छ।

हाम्रो शिक्षा संकटको अर्को गहिरो पाटो पाठ्यक्रममा छ। विद्यालयमा कुन ज्ञान पढाइन्छ, कुन भाषा मानक मानिन्छ, कुन इतिहास गौरवको रूपमा प्रस्तुत हुन्छ, कुन श्रमलाई सीप मानिन्छ र कुन अनुभवलाई अप्रासंगिक ठानेर हटाइन्छ यी सबै शक्ति सम्बन्धका प्रश्न हुन्। किसानको ज्ञान, मजदुरको अनुभव, स्थानीय भाषा, समुदायका समस्या, वातावरणीय संकट, श्रमको सम्मान र नागरिक चेतना कक्षाकोठामा कमजोर उपस्थित छन्। जीवनसँग नजोडिएको ज्ञानले विद्यार्थीलाई परीक्षा पास गराउन सक्छ, तर समाज बुझाउन सक्दैन।

परीक्षा प्रणालीले यो संकटलाई अझ बलियो बनाएको छ। धेरै मूल्यांकन पद्धतिले अझै पनि रटेर लेख्न सक्ने विद्यार्थीलाई पुरस्कृत गर्छ, सोचेर उत्तर बनाउनेलाई होइन। शिक्षकलाई पनि थाहा हुन्छ—अन्तिममा विद्यार्थीले परीक्षामा लेख्न सक्नुपर्छ। त्यसैले ऊ पाठ्यक्रम सक्ने, सम्भावित प्रश्न बताउने र तयार उत्तर लेखाउने दबाबमा फस्छ। जब शिक्षा अंक, श्रेणी र प्रमाणपत्रमा सीमित हुन्छ, तब जिज्ञासा अतिरिक्त बोझ बन्न पुग्छ। रटाइलाई पुरस्कृत गर्ने प्रणालीमा सिर्जनशीलता भाषणमा मात्र बाँच्छ।

विद्यार्थीलाई पनि यो बहसबाट बाहिर राख्न मिल्दैन। आजको डिजिटल संस्कृतिले उनीहरूको ध्यान क्षमता, गहिरो पढ्ने बानी र धैर्य कमजोर बनाइरहेको छ। छोटा भिडियो, तुरुन्त उत्तर, सतही सूचना र निरन्तर मनोरञ्जनले अध्ययनलाई मेहनतको अभ्यासभन्दा छिटो उपभोगको वस्तु बनाउँदैछ। सूचना सजिलै पाइन्छ, तर ज्ञान सजिलै बन्दैन। ज्ञानका लागि समय, धैर्य, अभ्यास र आत्मअनुशासन चाहिन्छ।

अभिभावक र समाज पनि यो संकटका दर्शक मात्र होइनन्, सहभागी हुन्। धेरै अभिभावक विद्यालयबाट सबैभन्दा पहिले अंक खोज्छन्। बच्चाले प्रश्न गरोस्, बहस गरोस्, समाज बुझोस् भन्नेभन्दा पनि परीक्षामा अगाडि आओस् भन्ने दबाब बढी हुन्छ। घरमा प्रश्न गर्ने बच्चालाई “धेरै नबोल” भनिन्छ, तर पछि त्यही बच्चाबाट आत्मविश्वास, नेतृत्व र सिर्जनशीलताको अपेक्षा गरिन्छ। आज्ञाकारी बच्चा हुर्काएर स्वतन्त्र नागरिक खोज्नु हाम्रो पारिवारिक विरोधाभास हो।

विद्यालय व्यवस्थापन र स्थानीय सरकारको भूमिका यहाँ निर्णायक छ। शिक्षा सुधारलाई भवन निर्माण, पोशाक, औपचारिक कार्यक्रम र नतिजाको प्रतिशतमा मात्र सीमित गरेर हुँदैन। राम्रो विद्यालय त्यो हो, जहाँ शिक्षकलाई तयारी समय हुन्छ, विद्यार्थीलाई बोल्ने अवसर हुन्छ, पुस्तकालय प्रयोग हुन्छ, पाठ्य सामग्री अद्यावधिक हुन्छ र सिकाइ जीवनसँग जोडिन्छ। विद्यालयको भव्य भवनले होइन, कक्षाकोठाभित्रको संवादले शिक्षाको वास्तविक गुणस्तर देखाउँछ।

अब शिक्षण विधि पनि बदलिनुपर्छ। शिक्षकले एक्लै बोलेर विद्यार्थीले चुपचाप सुन्ने पद्धतिले आजको आवश्यकता पूरा गर्दैन। सहकार्यमा आधारित शिक्षण विधि, समूहगत सिकाइ, परियोजना कार्य, प्रस्तुति, समस्या समाधान, साथीबाट सिक्ने अभ्यास र समुदायसँग जोडिएको अध्ययनलाई बलियो बनाउनुपर्छ। शिक्षा जलवायु कार्यमुखी पनि हुनुपर्छ, ताकि विद्यार्थीले वातावरण संरक्षण, फोहोर व्यवस्थापन, पानी बचत, हरित सीप र स्थानीय समस्याको समाधान व्यवहारमै सिक्न सकून्।

डिजिटल रूपान्तरण पनि आवश्यक छ, तर यसको अर्थ केवल कम्प्युटर राख्नु वा मोबाइल प्रयोग गर्नु होइन। डिजिटल सामग्री, ई-पुस्तकालय, अडियो-भिडियो स्रोत, स्थानीय भाषाका सिकाइ सामग्री र प्रविधिको जिम्मेवार प्रयोग आवश्यक छ। प्रविधिले शिक्षकलाई हटाउने होइन, उसको शिक्षणलाई प्रभावकारी बनाउने हो। डिजिटल शिक्षा तब मात्र अर्थपूर्ण हुन्छ, जब त्यसले विद्यार्थीलाई सतही सूचना होइन, गहिरो सिकाइतर्फ लैजान्छ।

शिक्षकलाई राम्रो पढाउन तयारी समय दिनु पनि अत्यन्त आवश्यक छ। दिनभर कक्षा, प्रशासनिक काम र घर फर्किएपछि मात्र पाठ योजना बनाउने अवस्थाले गुणस्तरीय शिक्षा सम्भव हुँदैन। विद्यालयमै पाठ तयारी, सहकर्मी छलफल, विद्यार्थीको अवस्था विश्लेषण, नयाँ सामग्री निर्माण र आत्मअध्ययनका लागि समय हुनुपर्छ। शिक्षकको काम-जीवन सन्तुलनलाई बेवास्ता गरेर राम्रो शिक्षा खोज्नु आफैंमा अन्याय हो।

तर यी सुधारहरू सजिला छैनन्। शिक्षकले आफ्नो एकल अधिकारको केही भाग छोड्नुपर्नेछ। विद्यार्थीले सजिलो उत्तरको बानी त्याग्नुपर्नेछ। अभिभावकले अंकको मोह घटाउनुपर्नेछ। विद्यालय व्यवस्थापनले देखावटी कामभन्दा वास्तविक सिकाइमा लगानी गर्नुपर्नेछ। राज्यले शिक्षा सुधारलाई भाषणबाट बजेट, नीति र कार्यान्वयनमा लैजानुपर्नेछ। परिवर्तनको मूल्य हुन्छ; त्यो मूल्य नतिरी सुधारको नारा मात्र बाँकी रहन्छ।

अन्ततः शिक्षाको संकट केवल कक्षाकोठाको समस्या होइन। यो हाम्रो समाज, अर्थतन्त्र, राजनीति, परिवार र मानसिकताको संयुक्त परिणाम हो। त्यसैले प्रश्न अरूलाई मात्र सोधेर पुग्दैन। शिक्षकले सोध्नुपर्छ—म विद्यार्थीलाई सिकाइरहेको छु कि आफ्नो सत्ता जोगाइरहेको छु? विद्यार्थीले सोध्नुपर्छ—म ज्ञान खोजिरहेको छु कि सजिलो उत्तर? अभिभावकले सोध्नुपर्छ—म बच्चालाई सोच्न दिँदैछु कि केवल दौडाउँदैछु? विद्यालयले सोध्नुपर्छ—म सिकाइको केन्द्र हुँ कि नतिजाको कारखाना? र राज्यले सोध्नुपर्छ—म शिक्षामा लगानी गर्दैछु कि नारा बेच्दैछु? शिक्षा सुधारको पहिलो कदम यही असुविधाजनक आत्मचिन्तनबाट सुरु हुन्छ।